Przejdź do treści
Kompendium

Na koniec

Słowniczek: co znaczy to słowo?

Ta osoba miała rację: mówiliśmy jak do zawodowców. Dlatego tu każde słowo wyróżnione w rozdziałach dostaje jedno albo dwa zdania po ludzku. Obok stoją numery rozdziałów, w których je spotkasz. W całym kompendium model AI to stażysta w biurze, stąd obrazy z jego biura.

W nawiasie stoi nazwa angielska. Gdy to napis na przycisku w aplikacji Claude, zaznaczamy to wprost. Menu ChatGPT jest po polsku, menu aplikacji Claude – nie. Napis na przycisku jest po angielsku. Rozmawiasz po polsku.

Znasz tylko słowo angielskie albo branżowe? Spis na końcu słowniczka prowadzi od niego do polskiego hasła.

Rys. S1.1Każdy obraz znaczy jedno i wraca w całym kompendium.

Model to zdolny stażysta z amnezją#

  • AI (artificial intelligence) – sztuczna inteligencja: cała rodzina programów, nie jeden program. To kompendium jest o tej części, której możesz coś zlecić. Obraz: dymek · Rozdział: 1, 12.
  • czat (chat) – sposób pracy z AI przez pisanie albo mówienie: pytasz i dostajesz odpowiedź. Nowy temat – nowa rozmowa. Obraz: dymek · Rozdział: 1, 2, 6, 7.
  • model językowy (large language model, LLM) – program, który nauczył się pisać z ogromnej liczby tekstów. Model to zdolny stażysta z amnezją: dużo umie, ale o Tobie wie tylko to, co mu dziś dasz. Obraz: stażysta · Rozdział: 1, 2, 3, 7.
  • model – krócej o modelu językowym. Zobacz: model językowy.
  • dostawca – firma, która robi narzędzie AI i przechowuje Twoje rozmowy, np. Anthropic (Claude) albo OpenAI (ChatGPT). Rozdział: 4, 13, 14.
  • trening (training) – szkoła modelu przed premierą. Rozmowa z Tobą nie zmienia modelu. Dostawca może jednak użyć rozmów do treningu nowej wersji. Czy Twoich – zależy od konta i ustawień (rozdział 4). Obraz: stażysta · Rozdział: 3, 4.
  • data odcięcia wiedzy (knowledge cutoff) – moment, do którego model „czytał”. O późniejszych sprawach wie z wyszukiwania w internecie albo od Ciebie. Obraz: stażysta · Rozdział: 3, 5.
  • token (token) – kawałek tekstu, na którym pracuje model: słowo, część słowa albo znak. Od liczby tokenów zależą limity i wielkość okna kontekstu. Obraz: biurko · Rozdział: 3.
  • losowość (jej ustawienie: temperatura, temperature) – odrobina przypadku, z jaką model wybiera kolejne słowa. Dlatego to samo pytanie daje trochę inne odpowiedzi. W aplikacji czatu losowości nie ustawiasz. Obraz: losowanie z worka · Rozdział: 3.

Model zgaduje, więc Ty sprawdzasz#

  • zmyślenie (fachowo: halucynacja, hallucination) – pewnie brzmiąca nieprawda. Model zgaduje, nie kłamie. Liczby, daty, nazwiska i przepisy sprawdzasz u źródła. Zgaduje rzadziej, gdy dasz mu prawo napisać „brakuje mi danych”. Obraz: stażysta · Rozdział: 3, 5.
  • przytakiwanie (sycophancy) – skłonność modelu do przyznawania Ci racji. Zamiast „Mam rację, prawda?” pytaj: „Jakie są argumenty za i przeciw?” Obraz: stażysta · Rozdział: 5, 11.
  • wyszukiwanie w internecie (web search) – egzamin z otwartą książką: model sprawdza aktualne strony i podaje źródła w przypisach. Przypis to zaproszenie do sprawdzenia, nie gwarancja. Obraz: biurko · Rozdział: 3, 5.
  • rozumowanie (reasoning) – brudnopis, który model pisze przed odpowiedzią. Pomaga przy trudnych zadaniach, ale nie zawsze pokazuje, skąd wziął się wynik. Obraz: biurko · Rozdział: 3.

Dobre polecenie zaczyna się od kontekstu#

  • polecenie (prompt) – to, co piszesz albo mówisz do AI: zadanie, materiał i format. Zadanie opisujesz tak, jak komuś, kto widzi sprawę pierwszy raz. Obraz: dymek · Rozdział: 2, 6.
  • kontekst (context) – to, co AI musi wiedzieć o zadaniu: po co, dla kogo, z czego i jak. Gdy wynik jest słaby, zwykle modelowi brakuje informacji, nie Tobie rozumu. Obraz: biurko · Rozdział: 2, 6.
  • okno kontekstu (context window) – biurko modelu: wszystko, co widzi w tej rozmowie. Obraz: biurko · Rozdział: 3, 5, 6.

Model w pracy się nie uczy – mądrzeje jego zeszyt#

  • pamięć (w aplikacji Claude: Memory) – notatki o Tobie, które aplikacja sama dopisuje do zeszytu i dokłada do nowych rozmów. Możesz je przejrzeć, poprawić i usunąć. Obraz: zeszyt · Rozdział: 3, 4, 8.
  • stała instrukcja (custom instructions; w aplikacji Claude: Instructions) – wskazówki, które AI bierze pod uwagę w każdej rozmowie, np. „pisz krótko, po polsku”. Obraz: zeszyt · Rozdział: 3, 8.
  • projekt (w aplikacji Claude: Projects) – osobny zeszyt na jeden temat: instrukcja, pliki i rozmowy razem. Obraz: osobny zeszyt · Rozdział: 7, 10, 15.
  • gotowiec (skill; w aplikacji Claude: Skills) – opis, jak zrobić jedno zadanie, np. porządną tabelę w Excelu. Model sięga po niego sam, gdy uzna, że pasuje do zadania. Obraz: zeszyt · Rozdział: 7.
  • rozmowa incognito (w aplikacji Claude: Incognito chat; w innych narzędziach: czat tymczasowy) – rozmowa, która nie trafia do historii ani do pamięci. Dostawca przechowuje ją jednak przez pewien czas – ile, mówi rozdział 4. Na koncie firmowym właściciel konta może ją dostać w eksporcie danych. Obraz: zeszyt bez nowego wpisu · Rozdział: 4, 13.

Agent robi kroki, Ty stawiasz cel#

  • agent AI (AI agent) – ten sam model, który dostał narzędzia i cel. Sam robi kolejne kroki, aż skończy. Ty stawiasz cel i akceptujesz wynik. Obraz: lista zadań do odhaczania · Rozdział: 1, 7, 8, 9, 10, 14, 15.
  • agent – krócej o agencie AI. Zobacz: agent AI.
  • schody od czatu do agenta – pięć stopni: rozmowa · stała instrukcja · połączenie z Twoimi programami · zadanie, które wraca samo · agent, który robi kroki i pyta o zgodę. Nie musisz wejść na górę. Każdy stopień już coś daje. Obraz: schody · Rozdział: 8, 10, 15.
  • automatyzacja (automation) – tramwaj: z góry ustalone kroki, zawsze w tej samej kolejności. Agent to taksówka: trasę dobiera sam. Tramwaj jest tańszy i przewidywalny. Obraz: tramwaj, taksówka · Rozdział: 1, 9, 10, 14.
  • połączenie (connector; w aplikacji Claude: Connectors) – klucz do jednej Twojej szuflady: poczty, kalendarza albo dysku. Dajesz go w ustawieniach i w każdej chwili odbierasz. Na koncie firmowym połączenia najpierw włącza właściciel konta. Obraz: klucz · Rozdział: 7, 8, 9, 10, 13.
  • MCP (Model Context Protocol) – wspólny standard połączeń, jak jedno gniazdko do wielu urządzeń. Gniazdko mówi, jak się połączyć, ale nie mówi, komu ufać. Obraz: klucz · Rozdział: 9.
  • szkic – wersja, którą przygotowuje AI, a Ty czytasz, poprawiasz i wysyłasz. AI szykuje, Ty podpisujesz. Obraz: podpis · Rozdział: 9, 12.
  • Ty zatwierdzasz (fachowo: człowiek w pętli, human in the loop) – zasada: bez Twojego „tak” AI nic nie wysyła, nie płaci i nie usuwa. Działa tylko wtedy, gdy czytasz, co zatwierdzasz. To jeden z trzech hamulców, obok najmniejszych dostępów i szkiców zamiast wysyłki. Obraz: podpis · Rozdział: 8, 9.

Zanim wkleisz, sprawdź konto i kolor#

  • światło drogowe danych (karta KD-2) – zielone (to, co publiczne): wolno wszędzie, na każdym koncie. Żółte (np. procedury, notatki ze spotkań): tylko na koncie firmowym. Czerwone (np. dane o ludziach i klientach): tylko gdy firma na piśmie pozwala w tym narzędziu. Hasła, numery kart i skany dowodów – nigdy, nigdzie. Obraz: sygnalizator · Rozdział: 4, 13, 14.
  • konto firmowe i konto prywatne – konto firmowe to narzędzie kupione przez firmę, z umową o ochronie danych. Konto prywatne takiej umowy nie ma, nawet płatne i opłacone firmową kartą. Rozdział: 4, 13, 14.
  • właściciel konta – osoba albo dział, który zarządza kontem firmowym: zaprasza ludzi i włącza funkcje. Rozdział: 3, 8, 9, 13.
  • umowa powierzenia danych (DPA) – umowa, która określa, co dostawca może robić z danymi Twoich klientów i jak je chroni. Ma ją konto firmowe, nie prywatne. Rozdział: 14.
  • RODO – unijne przepisy o ochronie danych osobowych. Za dane klientów odpowiada ten, kto decyduje, jak ich używać. Na etacie to firma, a Ty trzymasz się jej zasad. We własnej firmie to Ty. Rozdział: 4, 11, 14.
  • AI Act – unijne rozporządzenie o sztucznej inteligencji. Nie nakłada obowiązków na osoby, które używają AI w sprawach czysto osobistych. AI Act każe firmom zadbać, żeby ludzie, którzy używają AI w pracy, wiedzieli, co robią. Nie przewiduje osobnej, określonej kwotą kary za brak szkoleń. Nie każe Ci zdawać egzaminu ani mieć certyfikatu. Stan na XI 2026. Rozdział: 11, 13.

Nie wszystko jest tym, za co się podaje#

  • ukryte polecenie (prompt injection) – cudza karteczka w Twojej szufladzie: polecenie schowane w mailu, pliku albo na stronie. Agent może wziąć je za Twoje. Obraz: szuflada · Rozdział: 9, 11, 15.
  • podróbka (deepfake) – fałszywe zdjęcie, film albo nagranie głosu zrobione z pomocą AI. Nie musisz jej rozpoznać. Rozłącz się i zadzwoń na numer, który znasz. Obraz: telefon · Rozdział: 11.
  • fałszywa wiadomość (phishing) – mail albo SMS, który udaje bank, kuriera czy urząd i wyłudza dane. Może przyjść do każdego, także do kogoś, kto nie używa AI. Obraz: telefon · Rozdział: 11.

Słowo branżowe prowadzi do polskiego hasła#

  • connector → połączenie
  • deepfake → podróbka
  • halucynacja → zmyślenie
  • human in the loop, człowiek w pętli → Ty zatwierdzasz
  • incognito, czat tymczasowy → rozmowa incognito
  • LLM → model językowy
  • phishing → fałszywa wiadomość
  • prompt → polecenie
  • prompt injection → ukryte polecenie
  • reasoning → rozumowanie
  • skill → gotowiec
  • sycophancy → przytakiwanie
  • temperatura → losowość
  • web search → wyszukiwanie w internecie

Komu ten rozdział się przyda?

Wyślij link osobie, która ma to samo pytanie. Czyta bez zapisu.

Przypisy

  1. 1.
    Anthropic, „How to use Claude in your preferred language”, Claude Help Center, art. 10769299, 2026 (menu w 11 językach, bez polskiego; „you can still chat with Claude in any language”). https://support.claude.com/en/articles/10769299 (otwiera się w nowej karcie) ; OpenAI, Help Center, art. 8357869 (polskie menu ChatGPT, język dobierany do przeglądarki). https://help.openai.com/en/articles/8357869 (otwiera się w nowej karcie) (odczyt 05.11.2026).
  2. 2.
    CBOS, „Korzystanie ze sztucznej inteligencji”, Komunikat z badań 64/2026, badanie 7–17.05.2026, N = 1 041; odsetek wśród 658 osób, które nie korzystają z AI tworzącej teksty i obrazy. https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2026/K_064_26.PDF (otwiera się w nowej karcie) (odczyt 05.11.2026).
  3. 3.
    dzieje.pl (PAP), „»Sztuczna inteligencja« słowem roku 2023”, 04.01.2024; konkurs Uniwersytetu Warszawskiego, 13. edycja. https://dzieje.pl/edukacja/sztuczna-inteligencja-slowem-roku-2023 (otwiera się w nowej karcie) (odczyt 05.11.2026).
  4. 4.

Następny: Na koniec – Karty do druku: którą wydrukować i komu dać?